,
DMSGTRQR KNSESB
  12345
6789101112
131415161718 19
20212223242526
2728293031  

Iklan-Iklan











Kinta, 28 Abril 2011 - 20:56:54 OTL
In Memoria “Sakunar”, Ho Isin Lolon Tomak Defende Ukun-An
Posting Husi : Josefa Parada
Kategoria : Profile & Actividade - Le'e dala : 334 Ona.

Helder Martins alias “Sakunar”, moris iha Aileu, 25 de Dezembro de 1974 nudar juventude aktivista politik husi Ermera ne’ebe sakrifika-an hamutuk ho maluk juventude seluk iha Ermera ba “Ukun-An Timor Leste” ne’e, mate, tiru husi Milisia Darah Merah (Ermera) no Tentara Indonesia iha 14 de Abril de 1999, iha  Aentimlala, Gleno.
Helder Martins, Oan husi Anastasio Martins (Membro Grupo 10 de Junho 1980 iha  Marabia) no Cedeliza Sequeira Martins (matebian) ne’e, wainhira nasaun ne’e iha okupasaun Indonesia nian ukun, hahu tinan 1986 sei ki’ik, ho idade 12 anos wainhira rona no hatene naran Partido FRETILIN no naran Komandante Supremu Libertasaun Timor Leste Kay Rala Xanana Gusmăo espalha ona iha Timor ne’ebe lidera registensia (funu) ba “Ukun-An).
No nunee matebian Helder Martins  hahu kedas ninian partisipasaun no involvimentu iha registensia wainhira nia sei SMP no SMA to’o 1999 matebian hamutuk ho juventude lubun husi Ermera aktivu tebes hala’o aktividade klandestina “aktu politiku kontra Tentara Indonesia.”
Wainhira sei moris, matebian hamutuk ho ninian kolega sira hala’o aksaun protestu halo spanduk ; “La-simu professores ou mestre sidadaun Indonesia, la-simu lian Indonesia no la-simu materia historia konaba integrasaun atu hanorin ba Timor-Oan iha eskola, iha Ermera. Aksaun ou ekspresaun konkretu ne’ebe matebian Helder Martins no juventude lubun husi Emera hala’o kontra inimigu maka ; “Duni fila negosiante ou komersiante no mos polisia no tentara intelijen sidadaun Indonesia iha Gleno, Timor Leste laos imi nian rain.
Matebian hamutuk juventude lubun hala’o aksaun sunu uma no merkadu iha Gleno no Ermera ne’ebe dominante husi negosiante Indonesia.  Tinan-tinan, iha 17 de Julho no 17 de Agosto matebian Helder Martins hamutuk ho ninian kolega sira halo spanduk ho lian fuan ne’ebe refleta deit ba “Ukun-An” no “Viva FRETILIN, Viva Komandante Supremu Libertasaun Timor Leste “Kay Rala Xanana Gusmăo”.  No iha tinan 1992 saudozu Helder Martins ho juventude lubun ida hasae bandeira FRETILIN iha Cruz Bo’ot, iha Gleno, Ermera.
Loron ba loron, matebian Helder Martins ho juventude lubun ida involve makas iha aktividade forma registensia, ba bairu-bairu (Desa-Desa) atu buka apoiu popular.    
Molok iha referendum no administrasaun ONU iha 30 de Agosto de 1999 referendum iha Timor Leste ho maioria populasaun hili “Ukun-An”.  Hafoin militar Indonesia hahu halo kampanye terror ne’ebe lori konsekuensia ne’ebe hatauk (mengerikan). Iha tinan 1988 intelijente ou (“Mauhu”), Militar Kodim no Polisia hahu buka matebian Helder Martins  no hanesan Konsekuensia husi ninian luta ba “Ukun-An”,  matebian kapturadu no tama sai kadeia dala hitu (7) iha Gleno.
Hafoin, wainhira matebian hasoru Komandante “Dudu” iha Lodudu, Gleno atu simu orientasaun, Grupo intelijente Timor-Oan hamutuk ho militar Indonesia halo assaltu no iha tempu ne’eba, Komandante “Dudu” konsege liu ou “lolos” no matebian Helder Martins  konsege kapturadu no hetan tortura, baku no etc hafoin tama kadeia iha fulan Novembru 1998.
Durante iha kadeia, maski hetan torturas oin-oin la-hamate ninian espiritu atu hala’o registensia ba “Ukun-An”. Iha fulan Fevereiru 1999 sai husi kadeia, situasaun politika iha tempu ne’ebe hahu manas. administrasaun ONU (UNAMET) hala’o preparasaun konaba referendum, matebian Helder Martins  nafatin hamutuk ho jovens seluk hala’o aktividade klandestina,
Iha fulan Marsu 1999, Komandante Milisia AITARAK. Eurico Guterres ba Gleno no elementus milisia Aitarak buka tuir Helder Martins alias “Sakunar” matebian  hamutuk ho Antonio Lima no jovens sira independistas, maibe sira konsege subar no wainhira fila husi Gleno mai Dili milisia Aitarak duni tuir to’o iha Railaku. 
Iha tempu ne’e, situasaun hahu manas, administrasaun ONU (UNAMET) hala’o preparasaun konaba referendum, matebian hamutuk jovens lubun ida nafatin hala’o servisu iha koordenasaun Conselho Nacional Registensia Timorense (CNRT).
Iha fulan Abril 1999, Tentara no Polisia intelijente Indonesia hahu preokupa forma “Milisia” iha Ermera. No, iha 10 de Abril 1999 milisia ne’ebe formadu husi militar no polisia Indonesia hala’o aksaun buka lideres CNRT no juventude ne’ebe hala’o klandestina, sira ne’e tenki tiru mate, no iha tempu ne,e milisia iha Ermera konsege tiru mate saudozu Antonio Lima. 
Iha 14 de Abril 1999 milisia halo assaltu no konsege tiru mate matebian  Helder Martins “Sakunar” no Mateus Tilman, iha Aentimlala, Gleno.  No, maluk juventude nain rua ne’ebe subar hamutuk ho Gabriel Ximenes alias “Fitun” ho sobrevivente Luis Mauhunu no jovens lubun balun konsege halai liu ou lolos.
Maluk juventudes ne’ebe partisipa no involve aktividade klandestina hamutuk ho matebian Helder Martins “Sakunar” tempu ne’e maka, Flaviano Magno alias “Mauterus”, saudozu Izidoro alias “Chaves”, Adelino Soares, Abilio alias “Lebo”, Julio Fernandes alias “Lean Timur”, Paulo alias “M-8”, Julio, Joăo dos Santos, Manuel, Moises, Pedro, Abril, Joăo Madeira, Simiăo Madeira, Antoninho Salsinha no seluk tan ne’ebe labele temin ida-ida. sira ne’e maka hala’o aktividade (servisu) klandestina  iha koordenasaun CNRT.
Aktivista politik husi Ermera ne’e, Helder Martins “Sakunar” matebian  husik kaben (agora agente PNTL Ermera), Oan-Feto nain-rua Helderita Martins (Pre-Secundario Gleno), no Guilhermina Martins (Pre-Primaria Gleno).
Halerik, “ema ne’ebe uluk halo kaptura, tau alzema no hatama matebian Helder Martins “Sakunar” ba kadeia Gleno, agora sai Komandante?. Hanoin ba partisipasaun no involvimentu Helder Martins “Sakunar” (matebian) nudar aktivista politik ne’ebe sakrifika-an ba independensia rai ne’e.
Esperansa, familia husu no fiar katak governu bele fo apoiu ou suporta ba matebian nian oan feto nain-rua nian eskola to’o universidade. No fiar katak maluk juventude ne’ebe uluk hamutuk la-bele haluhan matebian nian partisipasaun no involvimentu ba libertasaun no ukun-an rai ne’e.  Luta ba libertasaun Timor hetan “ukun-an” ne’e Timor-Oan hotu nian. Ba lideransa partidus politikus, liu-liu ba juventudes la-bele sura kolen atu difama familia matebian.  Familia matebian  Helder Martins “Sakunar” fiar katak kleur ou lalais, matebian sei hetan direitu, tanba prosesu atu desidi los, tuir partisipasaun no involvimentu iha luta ba “Ukun-An” sei lao, no sei taes dadus hotu ne’ebe hatama. */armandina moniz













  • Share





Notisia Relevante Komentariu 0 :


Hatama ita Bo'ot Nia Komentariu :
Naran :
E-Mail :
Komentariu:
 
 (Hata Kodigu Seguransa iha Leten)

 


IKLAN

Sedauk Iha Iklan.