Halakon relasaun seksual ne’ebe la seguru, laos hanesan makina suku ropa. Kusta tebes atu halakon atetude ida ne’e. Tanba ne’e, Asesor ba Komi saun Nasional Luta Hasoru SIDA (KNLHS), Daniel Marçal husu ba parte hotu-hotu nia kontribuisaun hodi prevene no luta hasoru moras ne’e. 
“Ita hotu laos governu deit, liu-liu ba sira ne’ebe kaer Governu no Parlamentu, la halo lei ka politika ida hodi regula ba HIV/SIDA, maka ne’e sei amiasa tebes ba futuru rai ida nee nian, liu-liu ba jovens sira nebee durante ne’e ema hotu dehan sira mak rin nasaun nian ou pilar importante ba nasaun ida ne’e,” Daniel hateten ba STL iha Lahane, Kinta (24/02).
Atensaun governu nian ba kestaun ne’e importante. Nasaun barak mak ninia ekonomia mate tanba sira nia sidadaun sofre moras ida ne’e.
“Hau sempre hateten dehan governu bele halo programa barak hodi dezenvolve Timor ne’e sai sidade boot, maibe governu tenke hare iha parte ida nee. Nasaun barak oras ne’e sira nia ekonomia mate, sira nia nasaun sai fraku tamba povu nia saude ladiak. Maske ema nia matenek bobot mos wainhira saude ladiak, nasaun atu lori ba ne’ebe? Tamba ida ne’e governu nia kompetensia tomak,” nia dehan.
Daniel hare katak, maski NGO barak-barak halo nia programa, maibe, mais Governu ida ne’ebe kaer ukun mak tenke koalia regulamentu balun ke klaru, atu buka oinsa bele proteje.
“Ida nee mak hau sente importante atu governu tenke hare didiak oinsa bele kria situasaun ida ke diak, hodi nune’e kondisaun iha Timor bele saudavel nafatin,” nia hanoin.
Nia rasik prefere liu atu koalia kona ba aktividade livre no la identifka kestaun ne’e nudar prostituisaun. Tanba koalia prostituisaun, haliis liu ba feto. Loloos labele dehan feto mesak mak sala. Nia hanoin, importante mos atu fo edukasaun seksual nudar parte ida husi prevensaun.
“Edukasaun seksual importante teb-tebes. To’o agora edukasaun seksual iha eskola mos seidauk halo. Seidauk halo kurikulum ida konaba ida nee. Parlamentu rasik hau ba koalia ho feto parlamentar, atu oinsa kria kurikulium ida konaba edukasaun seksual, ne’ebe komesa husi eskola, liu-liu ba familia uma kain idak-idak,” nia haktuir.
Tuir Daniel, liu husi edukasaun seksual, bele hanorin, no prevene labarik sira ba buka mesak iha internet no media seluk. Buat ida buka mesak ne’e maka perigozu. Nia mos hare katak HIV/SIDA iha Timor ne’e iha risku boot. Iha faktor barak mak potensial tebes hodi kontribui ba moras ida ne’e. Faktor ida mak ekonomia fraku, hodi halo ema komete aktividade seksual livre, hodi atende sira nia moris.
“Ita nia fronteira, governu halo planu diak hodi dezenvolve komunidade atu halao sira nia moris hodi fasilita sira tama sai fronteira. Maibe husi parte HIV/SIDA ne’e risku teb-tebes. Tamba Timor bele ba Atambua fasil tebes, atu fo risku ba jovens sira ne’ebe hela iha fronteiras. Tanba Indonesia mos agora HIV/SIDA boot tebes,” nia aumenta.
Faktor seluk mak kultura ne’ebe ladun fasilita atu koalia transparente konaba edukasaun seksual. Valor kurltural ne’e fo batas ba ema hotu. “Hau dehan aktividade seksual livre nee perigozu,tamba iha Timor HIV/SIDA boot liu violasaun seksual. Ita laiha lokalizasaun, koalia konaba lakalizasaun agora sei iha pro-kontra,” nia haktuir.
Iha fatin seluk, Programa Manajer Church World Service (CWS), Odete da Costa Peloy hateten, durante tinan hirak nia laran, sira sempre fo informa¬saun konaba HIV/SIDA ba sira ne’ebe sai hanesan sira nia pontu fokal iha distritu hanesan Dili, Liquisa, Maliana, Ermera, Aileu no Same, atu nune’e bele hato’o ba Komunidade sira hodi bele komprende diak liu tan konaba moras HIV/SIDA.
Nia fo sai katak tuir dadus tinan 2011, hamutuk Timor oan 211 mak identifika ona hetan moras HIV/SIDA. Ida ne’e numero ne’ebe identifika ona, karik sei iha seluk tan, tamba iha Timor kusta tebes atu ba tes sira nia ran. Ne’eduni, husu ba Governu atu hamutuk ho parseiru no NGO sira hodi hanoin oinsa bele halo desiminasaun no informasaun klean liu ba komunidade atu nune’e sira komprende saida mak moras HIV/SIDA.
Husi Hospital Nasional Guido Valadares (HNGV), iha ona ema nain lima mak halo tratamentu ativu. “Ami halo tratamentu regular ba moras tama iha HNGV ne’e hamutuk ema nain 5, ne’ebe afeitadu ba moras HIV/SIDA. Altura ne’e ke numeru regular husi ema nain lima ne’e halo tratamentu ativu iha hospital ne’e,” dehan Direitora Jeral HNGV, Odete Viegas, Sesta foin lalais ne’e iha nia servisu fatin HNGV.
Tuir Odete, Moras HIV/SIDA tama ona iha HNGV, tanba iha hospital ne’e HNGV, iha ekipa ida mak kompostu husi medikus ho infremeirus, nomos analista sira, atu hare halo selesaun ba  moras nebe mai, maibe ajenti mediku mos la fo sai ba ema ne’e kuandu hetan moras HIV/SIDA. Tanba ida ne’e buat ida ke konfidenscial.
Nia dehan, moras HIV/SIDA kuandu mai iha HNGV, pasiente laos mai ho  HIV/SIDA rasik, maibe sempre tama ho moras seluk. Por ezemplu mai ho moras TBC, ou mai ho moras hepatitis.
“Maibe atu hatete katak atu hospital ne’e rejista murni pasiente ho moras ida ne’e  jarang, tanba pasiente ne’ebe tama iha hospital ne’e sira sempre mai ho moras seluk, hanesan moras TBC, no hepatitis ou moras sira seluk, depois foin deskobre husi mediku sira katak ema ne’e afeita ba moras HIV/SIDA,” teknik Odete.
Entretantu, Ministru Saude Nelson Martins hateten, Timor-Leste tama ona iha kategoria nasaun prevalensia HIV/SIDA ki’ik (0.2%). “ Governu TL nia planu diak tebes hodi kombate HIV/SIDA tamba servisu hamutuk maka’as ho asosiasaun medikus Timor-Leste. Oinsa atu haforsa programa voluntariu konsulteis iha fatin hotu-hotu. Tamba ne’e husu ba maluk sira ne’ebe mak hetan risku ba moras HIV/SIDA atu mai tes,” nia apela.
Ministru Nelson hatutan, atensaun Ministeriu Saude  barak liu mak oinsa atende inan isin rua ne’ebe ho HIV/SIDA pozitivu. Ministeriu Saude sei fo aimoruk para labele transmiti ba nia oan bainhira partus.
“Intervensaun husi governu anterior to’o agora ita kontente, tamba mantein prevalensia 0.2% sa’e maka’as mak transmisaun kuandu inan HIV/SIDA nia oan iha risku maka’as ho nia prevalensia 0.54. Ministeriu Saude detekta kazu maka’as iha transmisaun inan ba oan,” Nelson afirma.
Ba asuntu ida ne’e, estudantes UNTL Dedi Gomes no Lily Babo, sujere ba Governu Timor no parseiru dezenvolvimentu atu prepara planu ida maka’as tebes, oinsa bele kontrola hodi prevene moras HIV/SIDA.
Tuir estudante rua ne’e,  NGO internasional no NGO lokal sira no Igreja presiza habelar informasaun  hodi prevene moras ne’e, nune’e joven sira lebele involve an demais iha atividade free sex. “Ita tenke kuidadu-an, tamba hare katak iha Timor-Leste agora barak moras HIV/SIDA. Ne’eduni wainhira moras ne’e mosu, tenke buka oinsa hodi prevene,” estudante rua ne’e apela. Fal

• Tweet
• Share

---