Xefi  Suku Caicoli Hepolito Marques hatete, to’o oras ne’e numeru kiak iha nasun Timor Leste sei a’as, tamba povu sira ne’ebe mak hela iha distrito, sub distrito, suku no to’o ba aldeia, seidauk hetan asesu ba eduka saun, be’e mos, eletrisidade no estrada.
Bele dehan ho problema sira ne’e maka impede dezenvolv imentu, li-liu ba povu kiik sira ne’ebe lor-loron buka moris ho fila-liman. Atu hamenus kiak iha nasaun ida ne’e, governu tenki kria kondisaun diak ba popul saun iha Area remotas, nomos sira ne’ebe maka oras ne’e dadaun hela kapital.
“Maske iha Dili ema dehan  povu  sira hahu moris diak, tamba iha investidores barak  maka komesa  investe iha ita nia rai hodi fo oportunidade ba ema Timor oan atu bele hetan servisu, maibe realidade populsaun iha Dili laran mos oras ne’e dadaun balu sei hela iha uma tali ka sei iha kiak nia laran. Sa-tan ba area rural ne’ebe maka to’o agora sei asesu ba be’e mos, eletrisidade halo kompanhia hirak ne’e la brani atu ba loke sira nia per usahanan, tamba kondisaun la permiti,” hatete Hipolito ba ba STL iha nia servisu fatin, Kaicol- Dili.
Iha parte seluk Xefi Aldeia Suhu Rama, Suku Lahane Oriental, Antonio Rodrigues haktuir, mesmu populasaun barak mak sei moris iha terus nia laran, maibe realidade hatudu agora dadaun iha populasaun barak mak komesa muda sira nia vida moris, bele dehan  nineik-nineik  numeru kiak.
“Maibe ne’e la signifika katak numeru kiak iha Nasaun Timor Leste semakin buras, tamba tuir ami nia vizaun agora ne’e populasaun barak mak komesa halo mudansa ba sira nia moris, liu-liu husi parte negosiu iha merkadu,” hatete Antonio.
Tamba ne’e, nia husu ba governu atu iha osanmentu geral estado tinan ne’e, governu presiza tau atensaun ba estrada ne’ebe mak a’at iha distrito sanulu resin tolu, atu nune’e pupulasaun  bele lori sira nia aihan lokal ba fa’an iha merkadu, para bele hetan rendimentu diak hodi  atende nesesidade lor-loron iha uma laran.
Alende ne’e komunidade Aldeia Suhu Rama, Maria Soares realsa katak to’o ohin loron povu barak mak sei moris iha susar nia laran, tamba rendimentu ne’ebe komunidade sira hetan kada lor-loron minimu liu no labele hodi atende familia uma laran. Tan ne’e relatoriu dehan povu kuaze rihun ida sai husi Risku Kiak ne’e dala ruma imajina deit.
“Durante ne’e, ita nia populasaun sira ne’ebe iha distrito no sub distrito araska tebes atu hetan lalais osan, tamba laiha ema ida mak hakarak sosa sira nia aihan tradisional. Tamba ne’e ami husu ba governu atu iha Osanmentu Jeral Estadu 2011 ne’e, governu  fo atensaun maximu hodi hadia infrastrutura, liu-liu estrada no ponte, para nune’e populasaun bele lori sira nia produtu lokal ba hetan asesu iha merkadoria distritu no nasional,” nia hatete.
Hatan kona ba problema populsaun sira nian, Premeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatete, programa redusaun probreza ka hamenus kiak ne’ebe halao husi Ministeriu Solidaridade Sosial sei kontinua hela, no neneik-neneik numeru kiak sei menus,  maibe ida ne’e mos presiza  tempu.
Kona ba infraestrutura hanesan estrada no ponte katak Xefi Governu, tinan ida ne’e hanesan tinan infraestrutura. Ne’eduni lalika hakfodak tanba saida mak oras ne’e sai preokupasaun ema barak nian, governu sei tau prioridade.
“Ita hotu hatene katak estrada, eletrisidade no ponte importante, tanba ne’e ita mos tenki hare didiak kompania ne’ebe iha responsabilidade ka nia servisu ne’e iha duni kualidade ka professional duni ba iha area refere. Tanba ne’e maka tenki halo espesializa saun, se mak kaer ponte hare deit ba ponte, se mak kaer estrada hare deit ba estrada, se mak kaer uma hare deit uma. Lae ita baku ba baku mai ita laiha solusaun, ne‘e ladun furak,” tenik PM Xanana. Jin

• Tweet
• Share

---